Erfgoed van de Week | Architect Anna van Hattem: van woning tot sporthal

Een lange weg naar architect

Anna (roepnaam Annie) van Hattem is in 1924 geboren in Breda. Haar vader is districtsbestuurder van de Vakbond Algemene Nederlandse Metaalbedrijfsbond. Het gezin verhuist naar Arnhem, waar Annie de HBS volgt. Op aanraden van haar vader rondt zij eerst de Kweekschool af. Haar schoonzus zegt hierover: “Dat was zo bij arbeidersgezinnen, het zorgen voor de oude dag was belangrijk. Onderwijs bood zekerheid en een pensioen.” Pas daarna mag zij naar de Middelbare Technische School, waar ze voor architectuur kiest. Tenslotte volgt ze de vierjarige opleiding Voortgezet Bouwkunst Onderricht. In 1958 - Van Hattem is dan 34 jaar - studeert zij als enige vrouw af. Ondanks schampere opmerkingen bij een sollicitatie ("waarom zij het in haar hoofd haalde bouwkundig tekenaar te willen worden") zet ze door en gaat ze werken bij de gemeente Amsterdam.

Publieke Werken, een ‘manlijke’ dienst

In 1958 start Van Hattem bij de Dienst Publieke Werken (PW), waar zij blijft werken tot haar overlijden. In die tijd zijn er nauwelijks vrouwen bij deze dienst werkzaam. Alleen architecte Manon Peyrot ging haar voor.

Een artikel in het maandblad Werk in Uitvoering uit 1952, getiteld ‘De vrouw in onze dienst’,  spreekt boekdelen. In de eerste zin staat dat Publieke Werken een typisch 'manlijke' dienst was! Het werk zou volgens hetzelfde artikel ook "naar zijn aard in hoofdzaak manlijk" zijn. In 1952 werken er toch nog 83 vrouwen op 2600 personeelsleden bij PW.

In haar beginjaren ontwerpt Van Hattem woningen voor lagere inkomens in Osdorp en in Noord. Minister Marga Klompé komt in 1962 zelf een kijkje nemen bij de modelwoningen in Osdorp. De woningen moeten goedkoop worden gebouwd, dus veel uniformiteit. Van Hattem: “Enige mogelijkheid tot experimenteren was er voor de architect niet bij.” Zij probeert door kleine ingrepen de woningen toch ruimer te doen lijken, zoals de schoorsteen niet midden aan de wand, maar vlak bij het raam. Op die manier hebben bewoners meer keuzevrijheid bij de inrichting. Centrale verwarming is verder heel belangrijk, zodat gezinsleden zich kunnen terugtrekken voor studie, werk of hobby.

_{Interieur van een modelwoning in Osdorp. | Foto: beeldbank SAA (5293FO008829).}

Daarna volgen meer woningen voor woningbouwvereniging Rochdale aan de Markengouw en Ganzenveldstraat in Noord. Van Hattem leert daarbij landschapsarchitecte Mien Ruys kennen, die hier de groenvoorziening ontwerpt. In de wijk Banne Buiksloot ontwerpt ze woningen aan de Aakstraat, Koopvaardersplantsoen en Beurtschipperstraat.

Maatschappelijke voorzieningen

Vanaf de jaren 70 maakt Van Hattem vooral ontwerpen voor maatschappelijke voorzieningen. Van 1971 dateert het Buitenvelderts Ontmoetingscentrum (BOC). Het gebouw heeft een vierkante plattegrond met een centrale ontmoetingshal, waar diverse ruimten rondom zijn gegroepeerd. Die ruimtes zijn voor uiteenlopend gebruik, zoals een muziekkamer, een hobbykamer, vergaderzaal. Een koffiehoek kan natuurlijk niet ontbreken!

Pedagogische Academie (Boumanacademie)

In diezelfde tijd krijgt Van Hattem de opdracht om een nieuw onderkomen voor de Pedagogische Academie te ontwerpen. De school is uit zijn jasje gegroeid en verhuist vanuit de binnenstad naar Buitenveldert. Van Hattem ontwerpt een strak functionalistisch gebouw. De maatvoering past goed bij de er tegenovergelegen Rietveldacademie. De school is begin deze eeuw helaas gesloopt.

Haar grote voorbeeld is de Scandinavische architect Arne Jacobsen. Volgens haar familie had ze een strakke smaak. Ook haar eigen woning richt ze strak en modern in, met een voorkeur voor meubels en serviesgoed uit Scandinavië.

Sporthallen Zuid

Het sportcomplex aan het Burgerweeshuispad is haar grootste project. Het gaat om 3 enorme boogvormige hallen met ronde houten spanten, die tot aan de grond doorlopen. Door de afmetingen zijn de hallen geschikt voor internationale wedstrijdsporten. De tribunes zijn weg te schuiven, waardoor een groter speeloppervlak ontstaat. Het complex wordt feestelijk geopend in september 1975. Een krantenartikel in De Waarheid meldt dat de hallen toegankelijk zijn voor mensen met een handicap, niet alleen voor toeschouwers, maar ook voor spelers (lift, speciale toiletten etc.). Kunstenares Marte Röling ontwerpt de gevelschilderingen. In 2023 is besloten om de hallen te slopen en te vervangen voor een nieuw en groter sportcomplex.

_{Exterieur van de Sporthallen Zuid aan het Burgerweeshuispad (met schildering van Marte Röling). | Foto: beeldbank SAA (B00000026105).}

Politiebureau met brandweerkazerne aan de Flierbosdreef

Haar laatste ontwerp betreft een gecombineerd gebouw voor politie en brandweer in Zuidoost. Van Hattem heeft al eerder ervaring opgedaan met een ontwerp voor een politiebureau aan de Lijnbaansgracht. Het gebouw aan de Flierbosdreef rijst terrasvormig omhoog van het grondniveau naar het niveau van de verhoogde dreef. De brandweer kan via een platform met 3 brandweerwagens direct uitrijden over de weg. In maart 1985 gaat het gebouw open. De opening maakt Annie van Hattem niet meer mee. Zij overlijdt in januari 1984 onverwacht, op 59-jarige leeftijd.

Tot slot

Annie van Hattem heeft tijdens haar ruim 25 jaar durende carrière veel kwalitatief goede ontwerpen gemaakt. Aanvankelijk ontwerpt zij vooral woningen, later vooral maatschappelijke voorzieningen. Haar stijl is strak en functionalistisch en past daarmee goed in de tijdgeest. Zij was geëmancipeerd en een doorzetter. Ze vond samenwerking met collega’s belangrijk. Wel hield ze daarbij werk en privé gescheiden.

Erfgoed van de Week

In de rubriek Erfgoed van de Week staat elke week een bijzondere archeologische vondst, vindplaats, voorwerp, monumentaal gebouw of historische plek in de stad centraal. Via de website amsterdam.nl/erfgoed, Open Research Amsterdam, Linkedin Monumenten en Archeologie instagram @monumentenarcheologie, en Facebook Monumenten en Archeologie delen de erfgoedexperts van Monumenten en Archeologie het erfgoed van de stad met Amsterdammers én overige geïnteresseerden. Dit artikel is geschreven door Ellen van Kessel.

_____________________________________________________________________________________________

_____________________________________________________________________________________________

Overzicht activiteiten

In de maand maart zijn diverse bijeenkomsten en activiteiten in verband met Internationale Vrouwendag op 8 maart 2025.

Atria

Atria, het kennisinstituut voor Emancipatie en Vrouwengeschiedenis heeft een overzicht van activiteiten.

• Evenementen

Filmkollektief Cinemien

Het Eye Filmmuseum viert in maart 2025 de erfenis van Feministisch Filmkollektief Cinemien (1974-1989), dat baanbrekend was in het vergroten van de zichtbaarheid van vrouwelijke filmmakers.

• Meer informatie

Open dag Stadsherstel

Stadsherstel heeft een open dag op zaterdag 8 maart 2025 van 13 tot 15 uur in een Rietveldwoning ontworpen voor alleenstaande vrouwen (adres: Kenaupark 6, Haarlem). Emilie van Waveren-Resink en schrijfster Ada Hondius-Crone realiseerden in 2 villa’s goede huisvesting voor alleenstaande vrouwen. Gerrit Rietveld werd ingeschakeld voor de inrichting.

• Lees verder

Feminist March

Op 8 maart 2025 om 13.00 uur is de Feminist March Amsterdam. Verzamelen op de Dam.

• Meer informatie